Sözleşme dışı iş, eser sözleşmesinde yüklenicinin üstlendiği edimlerin dışında başka işin-gereği olarak yüklenici tarafından kendiliğinden-yapılan veya işsahibinin talimatıyla yaptırılan işlerdir.
Sözleşmede yüklenicinin üstlendiği miktarın dışında yüklenici tarafından kendiliğinden yapılan ya da iş sahibinin talimatı ile yaptırılan işler sözleşme kapsamında fazla işler olup iş artışı olarak da adlandırılır. Burada işin miktarında artış meydana gelmektedir.
Sözleşme dışı fazla iş yapıldığı olgusundan lehine hak çıkaran taraf olan yüklenici sözleşme dışı fazla işler yaptığını kanıtlamak zorundadır.
Sözleşme gereğince işler yapılmış ve yerinde mevcut ise yapılacak keşif ve alınacak bilirkişi raporu ile fazla işlerin varlığı ve miktarı saptanabilecektir.
Sözleşme Dışı Yapıldığı İddia Edilen İşlerin Sözleşme Kapsamında Kalıp Kalmadığı
Yapılan işlerin sözleşme kapsamında kalıp-kalmadığı, yani fazla iş yapılıp yapılmadığı konusunda taraflar arasında uyuşmazlık çıkması halinde sözleşme-hükümleri önem arz etmektedir. Sözleşme hükümlerinin açık olmaması halinde sözleşmenin yorumlanarak içeriğinin belirlenmesi söz konusu olacaktır. Sözleşme yorumlanırken içeriğinin belirlenmesinde; tarafların uyuşamadıkları ikinci-derecedeki noktalarda hâkimin uyuşmazlığı işin-özelliğine bakarak karara bağlayacağı kuralından yararlanılır(TBK m. 2). Ayrıca tarafların yanlışlıkla veya gerçek amaçlarını gizlemek için kullandıkları sözcüklere bakılmaksızın gerçek ve ortak-iradelerinin esas alınacağı(TBK m.19) kurallarından da yararlanılacaktır. Sözleşme içeriği belirlenirken işin teknik özellikleri de yorumlamada etkili olabileceğinden bilirkişi raporu alınması da gerekebilir.
Sözleşme ilişkisinin bulunduğu uyuşmazlık konusu değilse, yapılan veya yapılmayan işlerin ne olduğu, fazla yapılan iş olup olmadığı konusu hukuki işlem niteliğinde olmadığından, bu nedenle senetle ispat kuralına tabi bulunmadığından tanık dâhil her türlü delille ispatlanabilir.
Sözleşme dışı fazla iş yapıldığı sabit, ancak bu işlerin sözleşmesi bulunan yüklenici tarafından yapılıp yapılmadığı ihtilaflı olabilir. Bu durumda bazı kanuni karinelerden yararlanılacaktır.
Kural olarak sözleşmenin ifası sürecinde gerçekleşen imalatın yüklenici tarafından yapıldığı kabul edilir. Bu nedenle yapıldığı belirlenen sözleşme kapsamındaki işler yanında sözleşme kapsamı dışındaki fazla işlerin de aynı yüklenici tarafından yapıldığı kabul edilecektir. Bu karinenin aksini iş sahibi ispatlamak durumundadır.
Sözleşmenin ifa sürecinde gerçekleşen imalatın yüklenici tarafından yapıldığı kabul edilirse de; bu sözleşme ile bağlantılı işler bakımından söz konusu olacaktır. Yapıldığı iddia edilen işler tümüyle farklı bir iş ise, bu karineye başvurulması mümkün olmayıp farklı işler nedeniyle sözleşme ilişkisi bulunduğu ayrıca ispatlanmalıdır.
Sözleşmenin sonlandırıldığı kanıtlanmış ise, sonradan yapılan işlerin kendisi tarafından yapıldığını iddia eden yüklenicinin bu iddiası fazla iş niteliğinde olmayıp, yeni sözleşme ilişkisi iddiası niteliğinde olduğundan yazılı veya diğer kesin delillerle öncelikle sözleşme ilişkisinin ispatlanması gerekir. Yeni akdi ilişkinin ispatlanması halinde yapılan işler tanık dâhil her türlü delille ispatlanabilecektir.
