TSK’DA ASKERİ RÜTBELER

A. GENEL BİLGİLER

          Rütbe; subayların ve astsubayların ilk subaylığa veya astsubaylığa başlamada veya göreve başladıktan sonra bekleme süreleri sonunda bu kanun gereğince kazandıkları askeri konumlardır. Bu konumda olan kişilerin işgal edebilecekleri mevkiler de görev ünvanlarını oluşturur.

          Kıdem ise belli bir rütbeye nasıp tarihinden itibaren o rütbede hizmet süreleri veya aynı nasıplılar arasında yeterlik bakımından üstünlük sırasıdır.

          TSK hiyerarşik yapılanması bakımından subay rütbeleri şöyledir:

• Asteğmen
• Teğmen
• Üsteğmen
• Yüzbaşı
• Binbaşı
• Yarbay
• Albay
• Tuğgeneral – Tuğamiral
• Tümgeneral – Tümamiral
• Korgeneral – Koramiral
• Orgeneral – Oramiral
• Mareşal – Büyükamiral

        Mareşal ve Büyükamirallik rütbeleri savaşta olağanüstü yararlılıkları görülen hayattaki veya ölmüş orgeneral veya oramirallere TBMM Kararıyla verilir.

        Subay rütbelerinden ayrı olarak orta kademe rütbelerini de şu şekilde sıralamak mümkündür ve bu rütbelerin insan kaynağı subay rütbelerinden farklılık arz eder.

• Er
• Onbaşı
• Uzman Onbaşı
• Uzman Çavuş
• Astsubay Çavuş
• Astsubay Kıdemli Çavuş
• Astsubay Üstçavuş
• Astsubay Kıdemli Üstçavuş
• Astsubay Başçavuş
• Astsubay Kıdemli Başçavuş

          Er, TSK’nın en alt kademesini oluşturur ve askerlik hizmetini yapanların bulunduğu rütbedir ve ülkemizde zorunlu askerlik uygulaması gereğince askerlik hizmetini yapmak üzere alınanların bulunduğu rütbedir. Bunun yanında Sözleşmeli Er denilen ve sözleşme ile göre yapan bir er sınıfı da bulunmaktadır.

          Yine Uzman Çavuşların istihdamı bakımından 3269 sayılı Uzman Erbaş Kanunu’nda düzenleme yapılmıştır.

          Uzman Çavuş; en az lise veya dengi okul mezunu çavuşlar veya en az ilköğretim okulu mezunu olup, muvazzaflık hizmetini çavuş rütbesi ile tamamlayanlardan, muvazzaflık hizmetini müteakip Türk Silâhlı Kuvvetlerinin devamlılık arz eden teknik ve kritik görev yerlerinde veya çavuş kadro görev yerlerinde, bu Kanun esaslarına göre istihdam edilenler ile yönetmelikte belirtilen esaslara göre uzman onbaşılıktan uzman çavuşluğa geçirilenleri ifade eder.

          Uzman Onbaşı; en az ilköğretim okulu veya dengi okul mezunu olup, muvazzaflık hizmetini müteakip, Türk Silâhlı Kuvvetlerinin devamlılık arz eden teknik ve kritik uzmanlık görev yerlerinde istihdam edilenleri ifade eder.

          Uzman Erbaş ise 3269 sayılı Kanun hükümlerine göre istihdam edilen uzman çavuş ve uzman onbaşıları ifade etmektedir.

          Astsubaylar, subaylar ile birlikte 926 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Personel Kanununa tabidirler. Mecburi hizmet süreleri 15 yıldır. Bu süreyi bitirerek istifa etme hakkını kazananlar, istifalarını Ocak ve Şubat ayları içinde isteyebilirler.

          Türk Silahlı Kuvvetleri’ne bağlı Kara, Hava, Deniz, Jandarma ve Sahil Güvenlik Komutanlığı bünyelerinde görev yaparlar. 926 sayılı Türk silahlı Kuvvetleri Personel Kanununda Madde 77’ye göre astsubay rütbeleri gösterildiği gibidir.

          Ayrıca askeri sınıflar da ayrılmıştır (https://www.kkk.tsk.tr/kkksablonmaster/header/kurumsal/siniflar.aspx)

          6191 Sözleşmeli Erbaş ve Er Kanunu gereğince sözleşmeli görev yapan erbaş sınıfı ise üç rütbeden oluşur:

• Sözleşmeli Er
• Sözleşmeli Onbaşı
• Sözleşmeli Çavuş

B. RÜTBELERE DAİR İŞARET VE KIYAFETLER

            Askeri Rütbeler, onluk düzen denilen sisteme uygun olarak emir komuta zinciri içerisinde oluşturulmuş ve kişinin görev ve ünvanının gereği olarak haiz bulunması gereken ve kanunla düzenlenmiş bir hiyerarşik sınıflandırma ve kademedir.

            Aynı zamanda emir komuta zincirinin işleyişinin temel unsurudur.

            Üniformada rütbeler apolet denilen işaret ve rütbe tanımlayıcı araçlar veya kola takılan tanımlayıcı işaretler ile temsil edilir.

          C. SUBAY RÜTBELERİNDE NORMAL BEKLEME SÜRELERİ

          Asteğmen                         8 Ay

          Teğmen                            3 Yıl

          Üsteğmen                         6 Yıl

          Yüzbaşı                            6 Yıl

          Binbaşı                            5 Yıl

          Yarbay                             3 Yıl

          Albay                               5 Yıl

          Tuğgeneral – Tuğamiral    4 Yıl

          Tümgeneral – Tümamiral  4 Yıl

          Korgeneral – Koramiral     4 Yıl

          Orgeneral – Oramiral         4 Yıl

          D. SUBAY RÜTBELERİ

          ASTEĞMEN: En alt düzeydeki subaydır ve yardımcı teğmendir, yedek subay kabul edilir.

          TEĞMEN: Takım komutanı olarak görev yapan subaydır. Teğmen sınıfının ortasındaki rütbedir.

          ÜSTEĞMEN: Genelde takım veya bölük komutanıdır.

          YÜZBAŞI:  Bölük komutanı vazifesini yapan subayın sahip olduğu rütbedir.

          BİNBAŞI: Tabur komutanı olarak görev yapan subaydır.

          YARBAY: Binbaşı ve Albay rütbeleri arasında yardımcı bir rütbe konumunda olan bu rütbedeki askeri personel albayın deruhte ettiği görevlerde yardımcı olarak görev ifa eder. Tabur komutanı, alay komutan yardımcılığı, gemi ve filo komutanlığı görev ünvanı olarak taşıyabileceği ünvanlardır.

          ALBAY: Üst subay askeri sınıfın en üst rütbelisidir. Alay komutanı, kurmay başkanı veya Daire Başkanı ve Şube Müdürü görev ünvanlarını taşır.

          TUĞGENERAL: Tugay komutanı vazifesini yapan rütbeli subaydır. General rütbesinin an alt rütbesidir.

          TÜMGENERAL: Tümen komutanı vazifesini yapan rütbeli subaydır.

          ORGENERAL: Ordu komutanıdır ve en üst konumdaki subay rütbesidir.

          Mareşallik ise bir rütbe olarak kabul edilse de, yapılan askeri görevlerin sonucu olarak verilen ve tarihte sınırlı sayıda kişiye tevcih edilen orgeneral rütbesindeki subaya TBMM kararıyla verilen bir askeri konumdur. Bu sebeple rütbe olarak değil askeri bir konum olarak nitelendirilmesi daha doğrudur. Mareşal, savaşta üstün yararlılıkları görülen ve en az orgeneral ya da oramiral rütbesine sahip subaylara Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından ilgili kanuna dayanılarak verilir. Mareşallik, M. Kemal ATATÜRK ve uzun yıllar Genelkurmay Başkanlığı yapan Fevzi ÇAKMAK’a TBMM kararıyla verilmiştir. Kelimenin kökeni Fransızcadır ve Osmanlı Devleti’ndeki MÜŞİR unvanına karşılık gelir.

E. TSK’DA İNSAN KAYNAKLARI:

          I. Subaylıkta;

          Subaylık Harp Okulu ya da kanunda düzenlenen 4 yıllık üniversite bölümlerini bitirmek ile ve sayılan nitelikleri haiz olmak koşuluyla kazanılan bir rütbedir ve subaylığın temel insan kaynağını Harp Okulları teşkil eder. Lisans mezunları için 27 yaş sınırı, yüksek lisans mezunları için ise 32 yaş sınırı vardır.

Kara, Hava veya Deniz Harp Okulu mezunu olanlar  subay olarak ve asteğmen rütbesinde göreve başlarlar.

          II. Astsubaylıkta;

          Millî Savunma Bakanlığına bağlı astsubay meslek yüksek okulunu bitirenler astsubay olarak atanabilirler. Astsubaylıktan subaylığa geçiş yapabilmek için 4 yıllık üniversite mezunu olmak şartı aranır. Askeri rütbeler arasında asteğmenden sonra gelir. Astsubaylık askeri hizmetlerde ihtiyaç duyulan ara kademe yönetici sınıfı teşkil eder ve en altta yer alan er, onbaşı ve çavuşların yönetiminde bağlı olunan kişiler astsubay sınıfında yer alanlardır.

Astsubayların da çavuş, üstçavuş ve başçavuş olarak ayrıldıkları ve kıdemli olanların da farklı rütbe ve işaretler taşıdıkları görülmektedir. Mecburi hizmet süreleri 15 yıldır.

          III. Uzman Erbaşlıkta;

          Erbaş kadrosunu erler, onbaşılar ve çavuşlar ile uzman onbaşı ve çavuşlar teşkil eder. Uzman erbaşlar; iki yıldan az, beş yıldan fazla olmamak şartıyla sözleşme yaparak göreve başlar ve Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı ile ilgilendirilirler. Bu personelin eğitimi bakımından uzman çavuşlar yönüyle Yönetmelikte gösterilen seviyede öğrenim görmüş olmaları gereklidir. Uzman çavuşlar uzman onbaşı, sözleşmeli çavuş, çavuş, sözleşmeli onbaşı, onbaşı, sözleşmeli er ve erlerin üstü olup, cezaî müeyyideler ile yargılama usulü bakımından er ve erbaşların tâbi olduğu esaslara tabidirler. Uzman çavuşların, aynı rütbedeki diğer bir uzman çavuş ile aralarında astlık üstlük ilişkisi olmadığı gibi uzman çavuşlar ile askeri öğrenciler arasında da astlık üstlük ilişkisi bulunmamaktadır.

3269 sayılı Kanun kapsamında uzman erbaşların kanunda sayılan (Md. 15) koşulları sağlamaları halinde astsubaylığa geçme hakları da bulunmaktadır.