Anayasa Mahkemesine bireysel başvurunun nasıl yapılacağını bilmek hak kayıplarının önüne geçmek adına çok önemlidir. Bu makalemizde, Anayasa Mahkemesine bireysel başvurunun hukuk sistemimizde yer alışından başlayıp başvurunun kimler tarafından yapılabileceğini, süresini ve şartlarını, hangi hak ihlalleri için bireysel başvuru yapılabileceğini, başvurular yapılırken bu konularda uzman bir avukat veya hukukçunun desteğinin önemini ortaya koyacağız.

Ülkemiz Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne 1954 yılında taraf olmuştur. Bu çerçevede Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine bireysel başvuru hakkını 1987 yılında, zorunlu yargılama yetkisini ise 1990 yılında kabul etmiştir.

2004 yılında yapılan anayasa değişikliğiyle Anayasamızın 90. maddesinin son fıkrasına bir hüküm eklenmiştir. Bu hükümle başta Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi olmak üzere, Türkiye’nin taraf olduğu temel hak ve özgürlüklere ilişkin uluslararası sözleşmelere kanunların üzerinde bir değer atfedilmiştir. Temel hak ve özgürlüklerle ilgili evrensel ölçütlere atıf yapan değişikliklere ise 2010 yılında yapılan Anayasa değişikliğiyle yer verilmiş; Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yolu açılmıştır.

2010 yılı Anayasa değişikliği ile hukukumuza girmekle birlikte bireysel başvuru 23 Eylül 2012 tarihinden itibaren uygulanmaya başlanmıştır. Bireysel başvurunun uygulamaya geçirilmesiyle, kamu gücünü kullanan kişi ve kurumların sebep olduğu hak ihlallerine karşı anayasal yargı denetimi başlamıştır. Buna göre, 23 Eylül 2012 tarihi itibarıyla herkes, Anayasamızda güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilmektedir.

Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru ile ilgili düzenlemeler Anayasa Mahkemesi İçtüzüğünün 59 ve devamı maddelerinde yer almaktadır. Buna göre Anayasamızda güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerden herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edilen herkes bireysel başvuru yapabilir.

Bireysel başvurunun, başvuru yollarının tüketildiği tarihten, başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılması gerekir. Başvurucu mücbir sebep veya ağır hastalık gibi haklı bir mazereti nedeniyle süresi içinde başvurusunu yapamadığı takdirde, mazeretinin kalktığı tarihten itibaren onbeş gün içinde ve mazeretini belgeleyen delillerle birlikte başvurabilir.

Uygulamada bireysel başvuru süresi ile ilgili ciddi problemler yaşanmaktadır. Zira yukarıda da ifade ettiğimiz üzere süre, ihlalin öğrenildiği tarihten başlamaktadır; herhangi bir tebliğ şartı aranmamaktadır. Başvuru süresinin “öğrenme” ile başlayacağının bilinmediği durumlarda tebliğden sonra otuz günlük süre içinde bireysel başvuru yapılmakta; bu da başvuru süresinin bazı durumlarda geçirilmesine neden olmaktadır.

Uygulamada karşılaşılan bir diğer problem, özellikle vekille takip edilen işlerde iç hukuk yollarının tüketilmesine ilişkin nihai kararın müvekkil tarafından UYAP Vatandaş Portal üzerinden görülmesi ve öğrenilmesidir. Bu durumlarda avukat, nihai karar tebliğ edildikten sonra müvekkilini aramalı; kararı UYAP Portal üzerinden herhangi bir şekilde görüp görmediğini sormalıdır. Aksi halde tebliğden süre hesabı yapılır ve bu durum hak kaybına neden olabilir.

Süre hususu ile ilgili son problem, vekille takip edilen işlerde, elektronik tebligatın açıldığı tarihte sürenin başlamasıdır. Birçok meslektaş bu konuda Tebligat Kanunu’nun 7/a maddesinde düzenlenen “Elektronik yolla tebligat, muhatabın elektronik adresine ulaştığı tarihi izleyen beşinci günün sonunda yapılmış sayılır.” Hükmü çerçevesinde yanılgıya düşüp Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru süresini otuz beş gün olarak hesaplamaktadır. Bu konuyla ilgili detaylı bilgiye Anayasa Mahkemesinin Mehmet ÖZCAN (Bireysel Başvuru No: 2019/6266) başvurusunda verdiği karardan ulaşılabilir.

Anayasa Mahkemesine başvuru yapılırken dikkat edilecek en önemli husus süre hususudur. Bunun yanında Anayasa Mahkemesine başvuru yapılırken Anayasa Mahkemesinin sitesinde yer alan Bireysel Başvuru Formunun kullanılması zorunludur.

Bireysel Başvuru formunun nasıl doldurulacağı ve formda nelerin yer alması gerektiği Anayasa Mahkemesi İçtüzüğünün 59. maddesinde açıkça düzenlenmiştir. Buna göre başvuru formunda;

a) Başvurucunun T.C. kimlik numarası, adı, soyadı, anne adı, baba adı, doğum tarihi, cinsiyeti, uyruğu, mesleği ve adresi, varsa telefon numaraları ve elektronik posta adresi.
b) Başvurucunun tüzel kişi olması hâlinde; Merkezi Sicil Kayıt Sistemi (MERSİS) numarası, unvanı, adresi ve tüzel kişiliği temsile yetkili kişinin adı, soyadı ve T.C. kimlik numarası, MERSİS numarasının bulunmaması hâlinde tüzel kişinin vergi numarası veya kayıtlı olduğu sicil ve numarası ile varsa telefon numaraları ve kayıtlı elektronik posta adresi.
c) Başvurunun;

1) Avukat vasıtasıyla yapılması hâlinde; avukatın adı, soyadı, kayıtlı olduğu baro ve sicil numarası, yazışma adresi, varsa telefon numaraları ve elektronik posta adresi.

2) Avukat olmayan kanuni temsilci vasıtasıyla yapılması hâlinde; kanuni temsilcinin T.C. kimlik numarası, adı, soyadı, anne adı, baba adı, doğum tarihi, uyruğu, yazışma adresi, varsa telefon numaraları ve elektronik posta adresi.

ç) Kamu gücünün ihlale neden olduğu iddia edilen işlem, eylem ya da ihmaline dair olayların tarih sırasına göre özeti.

d) Bireysel başvuru kapsamındaki güncel ve kişisel haklardan hangisinin hangi nedenle ihlal edildiği ve buna ilişkin gerekçeler ve delillere ait özlü açıklamalar.
e) İhlal edildiği iddia edilen temel haklar ve bunlara ilişkin açıklamaların birbirleriyle ilişkilendirilerek ayrı ayrı yapılması.
f) Başvuru yollarının tüketilmesine ilişkin aşamaların tarih sırasına göre yazılması.
g) Başvuru yollarının tüketildiği veya başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarih.

ğ) Başvuru mazeret nedeniyle süresi içinde yapılamamışsa buna dair açıklamalar.

h) Başvurucunun talepleri.

ı) Başvurucunun Mahkeme önünde devam eden bir başka başvurusu varsa numarası.

i) Varsa kamuya açık belgelerde kimliğinin gizli tutulması talebi ve bunun gerekçeleri.
j) Kısa mesaj (SMS) veya elektronik posta yoluyla bilgilendirme yapılmasını isteyip istemediği.
k) Başvurucunun veya avukatının ya da kanuni temsilcisinin imzası.
l) Varsa İçtüzüğün 73 üncü maddesi kapsamında maddi ve manevi bütünlüğüne yönelik tedbir talebi ve bunun gerekçeleri.

Başvuru formuna aşağıdaki belgelerin ya da onaylı örneklerinin eklenmesi zorunludur:

a) Kanuni temsilci veya avukat vasıtasıyla takip edilen başvurularda başvurucuyu temsile yetkili olduğuna dair mevzuata uygun belge.
b) Harcın ödendiğine dair belge.
c) Başvuru bizzat yapılmış ise başvurucunun kimliğini tespite yarar resmî belgenin onaylı örneği.

ç) Tüzel kişi adına kanuni temsilcinin başvurması hâlinde, başvuru tarihi itibarıyla temsile yetkili olunduğunu gösteren resmî belgenin onaylı örneği.

d) Nihai karar ya da işlemi öğrenme tarihini gösteren belge.
e) Başvuruda ileri sürülen hak ihlali iddialarını temellendirecek belgelerin onaylı örnekleri.
f) Tazminat talebi varsa uğranılan zarar ve buna ilişkin belgeler.
g) Olağan ve olağanüstü kanun yolu başvuru dilekçelerinin onaylı örnekleri.

ğ) Başvuru süresinde yapılamamışsa varsa mazereti ispatlayan belgeler.

h) Adli yardım talebi varsa başvurucunun yargılama giderlerini karşılayabilecek durumda olmadığını gösteren mali durumuna ilişkin belgeler ile mevzuatta adli yardım talebinde bulunabilmek için öngörülen diğer belgeler.

Başvuru formunda belirtilen bilgilerde ve başvuruyla ilgili koşullarda herhangi bir değişiklik olduğunda bunun Mahkemeye bildirilmesi zorunludur.

Bireysel Başvuru Formu doldurulurken kullanım açısından en uygun pdf programı Foxit Reader isimli programdır. Formu doldurmadan önce forma işlenecek yazıların (başvuruya konu olaylar ve ihlal edilen haklar) Word dosyası üzerinden yazılması ve sonrasında copy-paste yapılarak forma işlenmesi tavsiye edilmektedir.

Makalemizin başında da ifade ettiğimiz üzere Anayasa Mahkemesine, Anayasamızda güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (ve eki Protokoller) kapsamında olanlarla ilgili başvuru yapılabilir.

Bu çerçevede;

İşkence yasağı,
Yaşam hakkı,
Kölelik ve zorla çalıştırılma yasağı,
Özgürlük ve güvenlik hakkı,
Adil yargılanma hakkı,
Kanunsuz suç ve ceza olmaz ilkesi,
Düşünce, vicdan ve din özgürlüğü,
İfade özgürlüğü,
Toplantı ve dernek kurma özgürlüğü,
Ayrımcılık yasağı,
Etkili başvuru hakkı,
Mülkiyet hakkı,
Eğitim hakkı,
Yerleşme ve seyahat özgürlüğü,
Aynı suçtan iki kez yargılanmama ve cezalandırılmama hakkı bireysel başvuruya konu edilebilecek haklardandır.

Anayasa Mahkemesine süresinde ve usulüne uygun bir başvuru formu ile başvurulduktan sonra Komisyonlar başraportörünün gözetiminde ilgili birim tarafından numara verilerek kaydedilir. İlgili birim, başvuru evrakının usulüne uygun olarak UYAP ortamında taranmasını, fiziki dosya oluşturulmasını, başvurularla ilgili yazışmaların kaydını, takibini, ilgili birimlere sevk edilmesini ve diğer işlemlerin yapılmasını sağlar.

Bireysel Başvuru Bürosu gelen başvuruları şeklî eksiklikler bulunup bulunmadığı yönünden inceler. Başvuru formunda veya eklerinde herhangi bir eksiklik tespit edilmesi hâlinde, bunların tamamlattırılması için başvurucuya, varsa avukatına veya kanuni temsilcisine onbeş günü geçmemek üzere kesin bir süre verilir.

Başvurunun; süresinde yapılmadığı, şekil şartlarına uygun olmadığı ve tespit edilen eksikliklerin verilen kesin sürelerde tamamlanmadığı hâllerde Komisyonlar Başraportörü tarafından reddine karar verilir ve başvurucuya tebliğ edilir. Bu karara tebliğ tarihinden itibaren yedi gün içinde Komisyona itiraz edilebilir. Bu konuda Komisyonların verdiği kararlar kesindir.

Usulüne uygun bir başvuru yapılmış ise dosya kabul edilebilirlik şartlarını sağlayıp sağlamadığı yönünden incelenmesi için Komisyonlar Başraportörlüğüne gönderilir. Bu aşamada dosya UYAP Portalda “Komisyonlar Önünde İncelemede” şeklinde geçer. Başvuru kabul edilebilirlik şartlarını sağlamıyorsa veya herhangi bir hakkın ihlal edilmediği yönünde kanaat oluştuysa başvurunun “KABUL EDİLEMEZ” olduğuna karar verilir.

Başvuru kabul edilebilirlik şartlarını sağlıyorsa ve bir hakkın ihlal edilmiş olabileceği kanaatine varıldıysa dosya Bölümler Başraportörlüğüne gönderilir. Bu aşamada dosya UYAP Portalda “Bölümler Önünde İncelemede” şeklinde geçer. Dosyanız bu aşamadaysa yüksek bir ihtimalle ihlal kararı çıkacaktır.

Yukarıda da ifade ettiğimiz üzere Anayasa Mahkemesi, başvurunun kabul edilemez olduğuna karar verebilir ya da ihlal kararı verebilir.

Anayasa Mahkemesi başvurunun kabul edilemez olduğuna karar verdiğinde, bu kararın tebliğinden itibaren dört aylık süre içerisinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvuru yapılabilir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvurunun nasıl yapılacağına ilişkin makalemize buradan ulaşabilirsiniz.

Anayasa Mahkemesi, yapılan bireysel başvuru sonucunda ihlal kararı verirse, ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için dosyayı ilk derece mahkemesine gönderir. Ayrıca bireysel başvurunun durumuna göre maddi veya manevi tazminata da karar verebilir.

Yukarıda da ifade ettiğimiz üzere Anayasa Mahkemesi, başvurunun kabul edilemez olduğuna karar verebilir ya da ihlal kararı verebilir.

Anayasamızın 153. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi kararları Resmî Gazetede hemen yayımlanır ve yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzelkişileri bağlar.

Or Hukuk ve Danışmanlık Ofisi olarak bir davanın başından itibaren bir avukatla temsil edilmesini tavsiye etmekteyiz. Zira özellikle Anayasa Mahkemesine yapılan bireysel başvurularda, Anayasa Mahkemesi ihlal değerlendirmesi yaparken, başvuru formunda yazılan temel hak ve özgürlüğün iç hukuk sürecinde (ilk derece, istinaf ve temyiz mahkemelerinde) ileri sürülüp sürülmediğini de değerlendirmektedir. Aynı değerlendirmeyi Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de yapmakta; Anayasa Mahkemesi bireysel başvurularında ileri sürülmeyen bir temel hak ve özgürlükle ilgili değerlendirme yapmamaktadır.

Anayasa Mahkemesine yapılan başvurularda en büyük hata, başvuru formunun bir istinaf veya temyiz dilekçesi gibi doldurulması, açıklamaların da bu yönde yapılmasıdır. Halbuki yapılması gereken hangi iş ve işlemle hangi temel hak ve özgürlüğü ihlal ettiğinin dayanaklarıyla birlikte ortaya konulmasıdır.

Bu açıklamalar çerçevesinde gerek Anayasa Mahkemesi gerekse de Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine bireysel başvuru konusunda uzmanlaşmış bir avukatla çalışmak, hak kaybı yaşamama adına önemlidir.

Ofisimize 0553 674 85 85 nolu telefondan ulaşabilirsiniz.

Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru

Faaliyet Alanları

1) Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvurunun Hukuk Sistemimize Girişi

2) Anayasa Mahkemesine Kimler Başvurabilir?

3) Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru Süresi ve Şartları

a) Başvuru Süresi ve Uygulamada Karşılaşılan Problemler

b) Başvuru Yapılırken Nelere Dikkat Etmeli?

4) Anayasa Mahkemesine Hangi Hak İhlalleri İçin Başvuru Yapılabilir?

5) Anayasa Mahkemesi Bireysel Başvuru Süreci Nasıl İşler?

6) Anayasa Mahkemesinin Bireysel Başvuru Sonucunda Verilen Karar Sonrasında Yapılacaklar

6) Anayasa Mahkemesinin Bireysel Başvuru Sonucunda Verilen Karar Sonrasında Yapılacaklar

7) Anayasa Mahkemesi Kararları Bağlayıcı Mıdır?

8) Anayasa Mahkemesi Bireysel Başvurularında Avukat Desteğinin Önemi