I. Kimlik Sorma Yetkisinin Kapsamı
Polis, durdurma ve kimlik sorma yetkisiyle donatılmıştır ve bu yetkiler bir ön yetki olarak sonraki kolluk işlemlerinin başlangıcını oluşturur. Kimlik sorma, durdurma yetkisiyle birlikte PVSK Md. 4/A’da düzenlenmiştir ve şöyle denilmiştir:
“…Polis, durdurduğu kişiye durdurma sebebini bildirir ve durdurma sebebine ilişkin sorular sorabilir; kimliğini veya bulundurulması gerekli diğer belgelerin ibraz edilmesini isteyebilir. (…)
Polis, görevini yerine getirirken, kendisinin polis olduğunu belirleyen belgeyi gösterdikten sonra, kişilere kimliğini sorabilir. Bu kişilere kimliğini ispatlamaları hususunda gerekli kolaylık gösterilir. Belgesinin bulunmaması, açıklamada bulunmaktan kaçınması veya gerçeğe aykırı beyanda bulunması dolayısıyla ya da sair surette kimliği belirlenemeyen kişi tutularak durumdan derhal Cumhuriyet savcısı haberdar edilir. Bu kişi, kimliği açık bir şekilde anlaşılıncaya kadar gözaltına alınır ve gerekirse tutuklanır. Gözaltına ve tutuklamaya karar verme yetkisi ve usûlü bakımından 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu hükümleri uygulanır.
Kimliğinin tespiti amacıyla tutulan kişiye, kimliği tespit edildikten sonra ve talepte bulunması halinde, bu amaçla tutulduğuna ve tutulma süresine dair bir belge verilir. Kişinin kimliğinin belirlenmesi durumunda, bu nedenle gözaltına alınma veya tutuklanma haline derhal son verilir.
Nüfusa kayıtlı olmadığı için kimliği tespit edilemeyen kişilerin nüfusa kayıtlarının temini için gerekli işlemler yapıldıktan sonra, 5 inci maddeye göre fotoğraf ve parmak izi tespit edilerek kayda alınır.
Kimliği tespit edilemeyen kişinin yabancı olduğunun anlaşılması halinde, 5682 sayılı Pasaport Kanunu ve 5683 sayılı Yabancıların Türkiye’de İkamet ve Seyahatleri Hakkında Kanun hükümlerine göre işlem yapılır.”
“5326 sayılı Kabahatler Kanunu
Kimliği bildirmeme
Madde 40– (1) Görevle bağlantılı olarak sorulması halinde kamu görevlisine kimliği veya adresiyle ilgili bilgi vermekten kaçınan veya gerçeğe aykırı beyanda bulunan kişiye, bu görevli tarafından elli Türk Lirası idarî para cezası verilir.
(2) Açıklamada bulunmaktan kaçınması veya gerçeğe aykırı beyanda bulunması dolayısıyla kimliği belirlenemeyen kişi tutularak durumdan derhal Cumhuriyet savcısı haberdar edilir. Bu kişi, kimliği açık bir şekilde anlaşılıncaya kadar gözaltına alınır ve gerekirse tutuklanır. Gözaltına ve tutuklamaya karar verme yetkisi ve usulü bakımından Ceza Muhakemesi Kanunu hükümleri uygulanır.
(3) Kişinin kimliğinin belirlenmesi durumunda, bu nedenle gözaltına alınma veya tutuklanma haline derhal son verilir.”
Durdurulan vatandaşa/yabancıya, kimlik sorma bakımından öncelikle kolluk kendisinin POLİS ve JANDARMA olduğunu gösteren kimlik belgesini üniformalı olsa dahi ibraz etmekle yükümlüdür.
Sonrasında kolluk görevlisi kimlik sorabilir ve gerekli olan diğer kolluk işlemlerini o kişi bakımından yapabilir.
Kimlik Sorma, kişinin kimliğine ilişkin detaylı bilgi alınması, mesleği, ikamet yeri ve diğer bireysel özellikleri hususunda sorular sorulması ve kişinin varsa kimlik bilgilerini teyit eden belgelerin incelenmesidir. Kimlik sorma bazen bir mülakata dönüşebilir ancak bunun kapsamı sınırlı olmalıdır.
PVSK’nın ilgili hükmü ve Kabahatler Kanunu Md. 40 gereğince KİMLİK KARTINI TAŞIMA ve üstünde bulundurma şeklinde bir yükümlülük kanunlarımızda düzenlenmemiştir. Kişinin sorulması halinde kimliğini ispatlama yükümlülüğü vardır ve bunu TC Kimlik No bilgisi vb. kişisel bilgiler ile ispatlamakla yükümlüdür ve polis bunun için gerekli kolaylığı sağlar ve verilen kişisel bilgileri ilgili bilgi sistemlerinden ve MERNİS kayıtlarından sorgulamakla yükümlü olan ve kişinin beyan ettiği kimlik bilgilerinin doğruluğunu teyit edecek olan kolluk personelidir. Kişinin beyan ettiği kişisel bilgiler ve kimlik bilgisi doğru olmalıdır ve yanlış varsa bu şüphe teşkil eder. Ayrıca kişinin o anda bulunduğu yer ve zamana ilişkin de durdurma anında gerekli bilgileri açıklaması gereklidir.
Kimlik belgesinin bulunmaması tek başına şüphe ve idari yaptırım uygulanmasını gerektirecek bir hal değildir ve kişiye belgesini getirtmesi ya da kimlik bilgilerini ispatlama konusunda gerekli kolaylık sağlanmalı ve buna dair tedbirler gerekli ise kolluk eliyle icra edilmelidir.
Kolluk personeli kimlik sorma sırasında sorularını; şüphelenilen kişinin kimlik bilgileri, yerleşim yeri ve kendisinin şüphelendiği hususları çözümlemeye yönelik zorunlu araştırmalar ile sınırlandırmalıdır. Bununla birlikte, şüphelenilen kişiyi uzun bir süre tutmaya ilişkin bir yargı kararı bulunmadıkça bu işlem sınırlı sorularla yürütülmeli ve makul bir sürede tamamlanmalıdır.
II. Talep Halinde Belge Verilmesi
Kişinin kimliğinin tespiti amacıyla tutulması halinde bu işlem kimliğinin belirlenmesi ile hemen ve gecikmeksizin sonlandırılmalıdır ve kişiye talebi halinde bu bekletme ve yapılan işlemleri gösteren ve kayıt altına alan kollukça tanzim edilen ve kişinin tarafı olduğu bir belge de verilmelidir.
III. Kimlik Sormanın Uygulanmasına Dair İlkeler
Kimliğin belirlenememesi halinde tutulma, gözaltına alma ve sonrasında 5271 sayılı CMK hükümleri dairesinde tutuklama da yapılabilir. Ancak burada temel amaç kişinin doğru bir şekilde kimliğini belirlemek ve başkalarının kimlik bilgilerini kullanarak işlemler yapmasına ve kolluğu yanıltmasına engel olmaktır. Çünkü suçu önlemek ve suç faillerini elde etmek kimlik sormanın amaçlarındandır.
Kimlik sorma yetkisi keyfi bir şekilde kullanılmamalıdır ve kimlik sorma ancak şüphe halinde ve durdurma sebeplerine bağlı olarak ifa edilmesi gereken bir işlemdir. Ayrıca kimlik sormanın yanlış, amaçsız, rastgele ve hedeften yoksun bir şekilde yapılması, kamusal alanlarda rahatsızlık oluşturacak şekilde kolluk personelinin gelen geçen kişilerden kanuni sebepleri var olmadan kimlik sorma işlemleri yapmaları PVSK’nın ilgili hükümlerine aykırıdır ve kimlik sorma sonraki kolluk işlemlerinin bir ön aşaması olarak doğru şekilde doğru zamanda doğru yerde ve muhatap kişi bakımından etkili olacak şekilde ve suç önleme ve suç faillerini tespit amacına matuf olarak yapılması gereken bir kolluk uygulamasıdır.
Kimliği belirlenmeyen kişilerin ise fotoğraf ve parmakizlerinin PVSK Md.5 gereğince kayda alınması da gereklidir. Kimlik, kişi bakımından modern yaşamda bir tanımlayıcı bilgidir. Kimliksiz olmak yaptırıma tabi kılınmıştır ve vatandaşlık bağının en önemli yansıması da kimlik sahibi olmak ve bir devletin tabiiyetinde yaşamını idame ettirmektir. Bu kapsamda polislik işleri (policing) güvenliğin sağlanması için kimlik bilgileri üzerinden ilerler ve sosyal yaşamı düzenler.
IV. İdari Yaptırımın Uygulanması
5326 sayılı Kabahatler Kanunu gereğince kimliğini yanlış beyan eden, beyan etmekten kaçınan ve kimliği sair surette belirlemeyen kişiye 2026 yılı itibariyle yeniden değerlenen 1.764 TL idari para cezası uygulanması gerekmektedir. İdari yaptırım kararını vermeye eş anlı olarak en az iki kolluk görevlisi birlikte yetkili kılınmıştır. Hiçbir kolluk görevlisi tek başına şdharş yaptırım karar tutanağı tanzim edemez ve idari yaptırım uygulayamaz.
İdare yaptırım karar tutanağı olaya dair zamansal bilgileri ve neden idari yaptırım uygulandığını içermelidir.
15 yaşını tamamlamamış çocuklara bu sebeple idari yaptırım uygulanamaz.
Polis, kimliğini beyan eden ancak kimlik belgesi bulunmayan ve beyan edilen bilgileri sorgulama sisteminden doğrulanabilen, diğer manada kimliğini ispatlayan kişilere “kimlik belgesi bulunmaması” sebebiyle idari yaptırım uygulayamaz. Kanun, kişiye ancak kimliğini beyan etmemesi ve gerçeğe aykırı kimlik beyan etmesi durumunda idari yaptırım uygulanmasını kabul etmiştir.
5326 sayılı Kabahatler Kanunu 40 ncı maddesi hükmüne göre aşağıdaki kişiler hakkında idari yaptırım uygulanır:
a) Kimliğini beyan etmeyenler,
b) Gerçeğe aykırı beyanda bulunduğu tespit edilenler,
c) Kimliğine ilişkin açıklamada bulunmaktan herhangi bir şekilde kaçınanlar.