Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Avrupa Konseyi’ne üye Devletler tarafından imzalanan Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinde ve eki protokollerde yer alan temel hakları güvence altına alan ve denetleyici yargı yetkisine sahip bir mahkemedir. Temel hak ve özgürlüklerin korunması noktasında birincil sorumluluk üye Devletlere ait olup, AİHM’nin sorumluluğu ikincil sorumluluktur.
Geçmişten günümüze kadar gelen insan haklarını koruma ve güvenceye alma ihtiyacına yönelik olarak kurulan Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, otoriter devletlerin temel hak ve özgürlüklere müdahalesini sınırlandırma açısından önemli bir araçtır.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine Başvuru Şartları Nelerdir?
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvuru, Mahkemenin internet sitesinde yayımlanan ve ara ara güncellenen bir başvuru formunu doldurarak yapılmaktadır. Form bazen güncellendiğinden, başvuru yaparken formun güncel halinin kullanılması gerekmektedir. Bu formun AİHM İç Tüzüğüne uygun olarak doldurulması gerekmektedir.
Mahkemenin resmi dilleri İngilizce ve Fransızca olduğundan, kural olarak başvuru formunun bu dillerden biri ile doldurulması gerekmektedir. Yine Mahkemeye gönderilecek herhangi bir beyanın da bu dillerden biri ile yapılması gerekmektedir. Ancak başvurucunun bu dillere hakimiyeti yoksa Türkçeyi kullanarak da başvurması mümkündür. Mahkemeye gönderilecek beyanlar konusunda da Türkçe’nin kullanılması noktasında Mahkeme Başkanından izin alınması mümkündür.
Anayasa Mahkemesine başvuru yapılıp bir karar alınmadan kural olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine yapılamaz. Başvuru süresi, Anayasa Mahkemesi kararının tebliğinden itibaren 4 aydır. Bu süre geçtikten sonra yapılan başvurular değerlendirmeye alınmaz.
Başvuru formunda yer alan bölümlerin eksiksiz olarak doldurulması, formda yer alan bilgilerde herhangi bir değişiklik olması durumunda bunun ivedilikle Mahkemeye bildirilmesi gerekmektedir.
Başvuru formunda olay ve olguların kronolojik sırasıyla anlatımı yapılmalı, bu yapılırken de destekleyici deliller (mahkeme kararları, dilekçeler vs.) eklenmelidir. Başvuru formunun ekine başvurucunun kimlik fotokopisi özellikle eklenmeli, Anayasa Mahkemesi kararının tebliğine ilişkin evraklar da eklenmelidir.
İç hukukta veya Anayasa Mahkemesi sürecinde ileri sürülmeyen bir temel hak ve özgürlüğün Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi önüne getirilmesi mümkün değildir. Getirilse dahi Hükümet tarafından yapılan savunmalarda bu husus belirtilmekte; bu nedenle AİHM tarafından dikkate alınmamaktadır.
AİHM başvuruları PTT’den iade-i taahhütlü posta ile veya DHL, UPS gibi kargo firmaları ile gönderilebilir. Başvuru formunun ve eklerinin postaya verildiği tarih, başvuru tarihi olarak kabul edilir.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Başvuru Süreci Nasıl İşler?
Yukarıda bahsettiğimiz şekilde bireysel başvuru formunun usulüne uygun bir şekilde doldurup süresinde bir başvuru yapılması halinde, AİHM tarafından başvurucuya bir başvuru numarası verilir ve yazışmaların tamamının bu başvuru numarası üzerinden yapılması başvurucudan istenir. Uygulamada genellikle iş yoğunluğundan dolayı AİHM tarafından başvuru numarası gönderilmemektedir.
Başvurular, Bölümler veya Büyük Daire tarafından incelenebilir. AİHM, başvuruda AİHS ve eki protokollerde yer alan herhangi bir temel hak ve özgürlüğün ihlal edilmiş olabileceği kanaatine varırsa, başvuruyu ve başvuruyla birlikte soracağı soruları Hükümete tebliğ eder. Hükümetten cevap gelince, gelen cevap başvurucuya tebliğ edilir ve bu cevaba karşı bir cevap yazılması başvurucudan istenir. AİHM tarafından verilen bu sürede Hükümet savunmasına cevap yazılması önemlidir. Cevap yazılmaması durumunda AİHM, başvurunun takipsiz bırakıldığı düşüncesiyle başvuruyu düşürebilir. Hükümet savunmasına karşı yazılan cevap da Hükümete tebliğ edilir. Bu aşamadan sonra AİHM tarafından verilecek karar beklenir.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine Hangi Hak İhlalleri İçin Başvurulabilir?
AİHM’ne AİHS ve eki protokollerde yer alan herhangi bir temel hak ve özgürlüğün ihlal edildiği iddiasıyla başvurulabilir. Bu temel hak ve özgürlükler; yaşam hakkı, işkence yasağı, kölelik ve zorla çalıştırma yasağı, özgürlük ve güvenlik hakkı, adil yargılanma hakkı, kanunsuz suç ve ceza olmaz ilkesi, özel ve aile hayatına saygı hakkı, düşünce, din ve vicdan özgürlüğü, ifade özgürlüğü, toplantı ve dernek kurma özgürlüğü, etkili başvuru hakkı, ayrımcılık yasağı, mülkiyet hakkı, eğitim hakkı, serbest dolaşım özgürlüğü, Aynı suçtan iki kez yargılanmama ve cezalandırılmama hakkı gibi haklardır.
AİHM Başvurusu Ne Kadar Sürer?
AİHM’ne bireysel başvuru formunun gönderilmesinden sonra başvuru formunda ve eklerinde herhangi bir eksiklik veya usuli bir hata yoksa, Hükümetin savunması, Hükümet savunmasına cevap ve Bölüm kararının verilmesi en iyi ihtimalle 2-3 yıl sürmektedir. Bölüm tarafından verilen karar kesin değilse, karara karşı Büyük Daireye itiraz da mümkün olduğundan kesin kararın verilmesi yaklaşık 4 yılı bulmaktadır.
AİHM Kararları Bağlayıcı Mıdır?
Anayasamızın 90.maddesinin son fıkrasında; “Usulüne göre yürürlüğe konulmuş Milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir. Bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiası ile Anayasa Mahkemesine başvurulamaz. (Ek cümle: 7/5/2004-5170/7 md.) Usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır.” Hükmüne yer verilmiştir. Bu nedenle AİHM kararları sözleşmeyi (AİHS) imzalayan Devletler açısından bağlayıcıdır.
AİHM Başvurusu Reddedilirse Ne Olur?
AİHM başvurusu, iç hukuk yollarının tüketilmemesi, eksik evrak bulunması gibi usuli bir nedenle reddedilirse ve başvuru süresi geçmemişse yeniden başvuru yapmak mümkündür. AİHM’nin esas hakkında verdiği kararlar genel itibariyle kesin olduğundan itiraz etmek mümkün değildir. İtiraz edilecek kararlara karşı da süresi içerisinde itiraz edilebilir. İtiraz sonucunda verilecek karar da kesindir.
AİHM Başvurusunda Sık Yapılan Hatalar Nelerdir?
AİHM başvurusu genel hukuk bilgisiyle yapılacak bir başvuru değildir. AİHM İç Tüzüğünde yer alan şartlara uygun bir başvuru formunun doldurulması yanında AİHM sitesindeki duyuruların da takip edilmesi gerekmektedir. Örneğin, İç Tüzükte olmadığı halde Kanun Hükmünde Kararname ile kamu görevinden çıkarılan kişiler tarafından yapılan başvurular açısından AİHM, 1 Ocak 2026 tarihi itibariyle “kapak sayfası” uygulamasını getirmiş olup kapak sayfası doldurulmadan ve başvuruya eklenmeden yapılan başvurular usulden reddedilebilir.
Bunun yanında iç hukuktaki nihai kararın veya Anayasa Mahkemesi kararın tebliğine ilişkin evrakların gönderilmemesi de sık yapılan hatalardan biridir. Bu çerçevede Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru formu, Anayasa Mahkemesi kararı (ve varsa eki) ile Anayasa Mahkemesi kararının tebliğine ilişkin tebliğ zarfının gönderilmesi gerekmektedir. Anayasa Mahkemesine avukatla başvuru yapılmış ise, Anayasa Mahkemesi kararının avukata elektronik tebligat yoluyla tebliğ edildiğine ilişkin UETS’de yer alan “Deliller”in (Tebligat Gönderim, İletilme, Okunma, Tebliğ Edilmiş Sayılma) tamamının gönderilmesi gerekmektedir.
Kimlik fotokopisinin gönderilmemesi giderilebilir bir usuli eksiklik olduğundan bu eksikliğin sonradan tamamlanması mümkündür.
4 aylık sürenin kaçırılması, başvuruyu destekleyici delillerin (mahkeme kararları ve dilekçeler gibi) gönderilmemesi, iç hukuk yollarının tüketilmemesi, şikayetlerden iç hukuk sürecinde bahsedilmemesi, güncel başvuru formunun kullanılmaması, formun imzasız olması, daha önce reddedilmiş bir konuda yeniden başvuru yapılması veya AİHS’nin korumadığı bir temel hak ve özgürlükle ilgili başvuru yapılması, başvuru belgelerinin postada zarar görecek şekilde gönderilmesi gibi hususlar sık yapılan hatalardandır.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine Başvuruda Avukat Desteğinin Önemi
Makalemizin tamamına bakıldığında AİHM başvurusunun sıradan bir başvuru olmadığı, uzmanlık ve özel bilgiyi gerektirdiği söylenebilir. Bu nedenle hukuk bilgisine sahip olmayan veya sahip olsa bile AİHM başvuruları konusunda uzmanlık bilgisine sahip olmayan bir kişi tarafından başvuru yapılması tavsiye edilmemektedir.
AİHM başvurusu konusunda uzman bir avukattan destek almak, yapılacak bireysel başvuruların başarıya ulaşması konusunda önemli olduğu gibi, başvuruların daha kısa sürede sonuçlanmasına da yardımcı olur. Ayrıca AHİM tarafından gönderilen evraklar İngilizce veya Fransızca olduğundan, bu evrakların anlaşılması ve aksiyon alınması konusunda da uzman bir avukatla çalışmanın önemi büyüktür. AİHM ile avukat arasında yapılan yazışmalar genel itibariyle AİHM’nin sistemi olan “Ecomms” sistemi üzerinden yapıldığından, evrakların postada kaybolması sorunuyla da karşılaşılmamış olur.
Or Hukuk ve Danışmanlık Ofisi olarak, Anayasa Mahkemesine ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvurular konusunda önemli çalışmalarımız bulunmakta olup, başvuru yapmadan önce avukatlarımızdan danışmanlık almanızı tavsiye etmekteyiz.
