Gabin (Aşırı Yararlanma), Borçlar Kanunumuzda bir irade bozukluğu hali olarak öngörülmemiştir. Bu nedenle gabini irade bozukluğu sebepleri arasında değil, sözleşmenin kurulması ile ilgili hükümler arasında düzenlemiştir. Buna göre gabin (aşırı yararlanma) de sözleşmenin kurucu unsurlarıyla ilgili bir kurumdur.
Hukukumuzun en önemli ilkelerinden birisi sözleşme özgürlüğüdür. Sözleşme özgürlüğü tarafların diledikleri koşullarda sözleşme yapabilme özgürlüğünü kapsar. Bunun sonucu olarak, taraflar sözleşmenin koşullarını ve karşılıklı olarak edimlerini diledikleri gibi belirleyebilirler. Ancak tarafların bu koşulları ve karşılıklı edimlerini tayin ederlerken, diğer tarafın içinde bulunduğu olumsuz koşullardan yararlanılmış olabilir. Ya da bu olumsuz koşullar nedeniyle bir taraf haksız yararlar temin etmiş olabilir. Buna rağmen sözleşmenin geçerli olduğunu iddia etmek adalet duygusunu sarsabilir. Gabin, tarafların karşılıklı edimleri tayin edebilme konusundaki sözleşme özgürlüklerine getirilmiş olan bir sınırlamadır.
Burada taraflardan birinin içinde bulunduğu olumsuz koşullardan yararlanmak suretiyle sözleşme özgürlüğünün kötüye kullanılması söz konusudur. Yani olumsuz koşullar içinde bulunan kişinin sömürülmesinin yaptırımı söz konusudur. Burada aslolanın sözleşme özgürlüğü olduğu, ancak gabinin yasada öngörülen sıkı koşulların bulunduğu hallerde bu özgürlüğün istisnasının bulunduğundan söz etmek gerekir.
YHGK’nın 30.09.1972 tarih ve 1972/229-765 Karar sayılı kararında da vurgulandığı üzere, “gabin” ancak, zaruret halinin ve mazeret sebeplerinin bulunduğu bazı durumlarda uygulanması gereken istisnai bir hüküm niteliği taşıması itibariyle çok ciddi bir incelemeye tabi tutulması gereklidir. Herhangi bir düşünce ile sözleşme hükümlerini yerine getirmek ve yaptığı sözleşmelerden pişmanlık duyarak caymak isteyen kişilerin bu hükümden yararlanması düşünülemez. Sıkı bir incelemeye tabi tutulmadığı takdirde birçok sözleşmelerin gabin sebebine dayanılarak geçersiz sayılması durumu ortaya çıkar. Bununla birlikte sözleşmelerin serbestliğinden beklenilen amacın ortadan kaldırılması gibi istenilmeyen bir sonucun da doğumuna yol açılmış olur.
Gabin Şartları
Gabinden söz edilebilmesi için şu üç koşulun bulunması gerekir (TBK m 28/1).
1-Nesnel (objektif) koşul; edimler arasında açık bir oransızlık bulunması gerekir.
2-Öznel (subjektif) koşul; taraflardan biri zor durumda (müzayaka) veya düşüncesizlik yahut deneyimsizlik içinde bulunmalıdır.
3-Karşı taraf, yukarıdaki nesnel ve öznel koşullardan bilerek ve isteyerek yararlanmalıdır.
Aşırı yararlanmadan söz edebilmek için anılan objektif unsur ile zarar gören için sayılan sübjektif unsurlardan birinin ve diğer taraf için de sözü edilen sübjektif unsurun birlikte gerçekleşmesi gerekir. Yani hem objektif, hem de sübjektif unsurların mevcut olması gerekir. Objektif unsur olan edimler arasında oransızlık yok ise, sübjektif unsurlar söz konusu olsa bile ya da tersi durumda ya da edimler arasında oransızlık mevcut olmasına rağmen sübjektif koşullar mevcut değilse TBK’nun 28. maddesinden yararlanılamayacaktır.
Aşırı yararlanmanın varlığına rağmen karşılıklı irade açıklamalarıyla sözleşme geçerli bir biçimde kurulmuştur. Ancak TBK’nun 28. maddesine dayalı olarak karşı tarafa yapılacak bildirim ile sözleşme ile bağlı bulunulmadığı belirtilerek maddenin tanıdığı hak kullanılabilir. Bu nedenle mahkeme tarafından sözleşmenin hükümsüz olduğunun tespitine dair verilecek bir karar sözleşmenin iptali olarak da değerlendirilmelidir. İnfazda tereddüt yaşanmaması için davacının talebinin ve mahkeme kararının sözleşmenin iptalini de içermesi uygun olacaktır.
Bunun dışında zarar gören, sözleşme ile bağlı olmadığını bildirmek yerine, edimler arasındaki oransızlığın giderilmesini isteme hakkına da sahiptir.
Aşırı yaralanma durumunda hâkim, borçlunun seçim hakkına bağlı olmaksızın hakkaniyet durumunu da gözeterek bir karar verebilir. Burada sözleşmenin tümüyle iptali yerine kısmi iptal anlamına da gelen oransızlığı gideren bir karar verebilir.
Zarar gören bu hakkını, düşüncesizlik veya deneyimsizliğini öğrendiği; zor durumda kalmada ise, bu durumun ortadan kalktığı tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde sözleşmenin kurulduğu tarihten başlayarak beş yıl içinde kullanabilir. (TBK m 28/2)
Buradaki süre dava açma süresi olmayıp, anılan madde nedeniyle sözleşmenin hükümsüzlüğünün karşı tarafa bildirilmesi gereken süredir. Aşırı yararlanma (gabin) nedeniyle sözleşmenin geçersizliği iddiası dava veya def’i yoluyla ve karşı tarafa yapılacak irade bildirimi ile kullanılabilir.
